- बङ्गालको खाडीमा विकसित न्यूनचापीय प्रणालीका कारण आगामी केही दिन नेपालका विभिन्न भागमा भारी वर्षाको सम्भावना बढेको छ।
- अर्घाखाँचीसहितका पहाडी क्षेत्रमा छोटो समयमा हुने भारी वर्षाले नदी तथा खोलामा अचानक बाढी र पहिरोको उच्च जोखिम निम्त्याउन सक्छ।
- तटीय क्षेत्रका बासिन्दाले आधिकारिक सूचनालाई पछ्याउँदै खोला किनारमा नजान र कुनै पनि जोखिमपूर्ण संकेत देखिएमा तत्काल सुरक्षित स्थानतर्फ जानुपर्छ।
अर्घाखाँची । गुल्मी हुँदै बग्ने बडिगाड खोलाको जलसतह खतराको बिन्दुतर्फ उकालो लाग्नेभएपछि त्यसको तल्लो तटीय क्षेत्रसँग जोडिएका बस्तीमा समेत चासो बढेको छ । जल तथा मौसम विज्ञान विभागले आगामी दिनमा विकसित हुँदै गएको न्यूनचापीय प्रणालीका कारण देशका विभिन्न भागमा भारीदेखि धेरै भारी वर्षा हुनसक्ने चेतावनी दिएपछि अर्घाखाँचीमा पनि नदी तथा खोला आसपासका बासिन्दालाई सतर्क रहनुपर्ने अवस्था देखिएको छ। बिभागले गुल्मीकाे बडिगाड खोलाले खतराकाे बिन्दु पार गर्ने अनुमान गरेकाे छ ।
अहिलेको मुख्य प्रश्न छ—अर्घाखाँचीमा कति पानी पर्ला ?
यसको ठ्याक्कै मिलिमिटर अंक अहिले नै तोक्न कठिन छ । तर मौसम प्रणालीको विकासक्रमले भने आगामी केही दिनलाई सामान्य वर्षाको अवस्थाभन्दा फरक ढंगले हेर्नुपर्ने संकेत गरेको छ । विभागका अनुसार बंगालको खाडीको मध्य–पूर्वी भागमा विकसित न्यूनचापीय क्षेत्र पश्चिम–उत्तरपश्चिम दिशातर्फ सर्ने क्रममा छ । उक्त प्रणाली थप शक्तिशाली हुँदै जाँदा नेपालमा वर्षाको गतिविधि बढ्ने अनुमान गरिएको छ।
बडिगाडको जलसतह किन महत्वपूर्ण ?
गुल्मी र बागलुङ क्षेत्र हुँदै बग्ने बडिगाड खोलामा पानीको सतह बढ्नु केवल गुल्मी वा बागलुङको विषय मात्र होइन । वर्षा प्रणाली सक्रिय हुँदा पहाडी क्षेत्रमा एकैपटक धेरै पानी पर्न सक्छ । त्यसको प्रत्यक्ष असर साना खोलानाला, सहायक नदी र तटीय बस्तीमा पर्न सक्छ ।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागले नदी, खोला तथा खोल्सामा पानीको सतह बढ्न सक्ने र आकस्मिक बाढी तथा पहिरोको जोखिम रहने भन्दै विशेष सावधानी अपनाउन आग्रह गरेको छ।
विभागको ‘रिभर वाच’ प्रणालीले नदीका विभिन्न मापन केन्द्रमा पानीको सतह, चेतावनी तह र खतरा तह निगरानी गर्छ । तर हाल उपलब्ध सार्वजनिक तालिकामा बडिगाडको तत्कालको मापन विवरण स्पष्ट रूपमा देखिएको छैन । त्यसैले सामाजिक सञ्जाल वा अनौपचारिक सूचनाका आधारमा जलसतहको अंक अनुमान गर्नु उपयुक्त हुँदैन।
अर्घाखाँचीमा कस्तो छ वर्षाको सम्भावना ?
अर्घाखाँचीका लागि उपलब्ध आगामी दिनको पूर्वानुमानले आज र भोलि छिटफुट गर्जनसहितको वर्षा हुनसक्ने तथा त्यसपछि पनि वर्षाको सम्भावना रहने देखाउँछ । विशेषगरी सेप्टेम्बर २४ देखि २७ सम्म विकसित मौसम प्रणालीको प्रभाव बढ्न सक्ने विभागीय सूचनासँग यो पूर्वानुमान जोडिन्छ।
विभागको पछिल्लो चेतावनीअनुसार सेप्टेम्बर २४ देखि २७ सम्म लुम्बिनी प्रदेशसहितका क्षेत्रमा वर्षाको गतिविधि बढ्नसक्ने सम्भावना छ । यस अवधिमा कतिपय स्थानमा भारी वर्षा हुनसक्ने भएकाले नदी तथा खोलाको बहावमा अचानक वृद्धि हुनसक्ने जोखिमलाई बेवास्ता गर्न नहुने देखिन्छ।
यसको अर्थ अर्घाखाँचीमा अनिवार्य रूपमा निश्चित यति मिलिमिटर पानी पर्छ भन्ने होइन । एउटै जिल्लाभित्र पनि स्थानअनुसार वर्षाको मात्रा निकै फरक हुन सक्छ । विशेषगरी पहाडी भूगोलमा छोटो समयमा केन्द्रित भएर परेको वर्षाले नजिकैको खोलामा ठूलो बहाव ल्याउन सक्छ ।
विगतको तथ्यले पनि देखाउँछ जोखिम
अर्घाखाँचीमा यसअघि पनि छोटो अवधिमा ठूलो वर्षा भएका घटना छन् । गत महिना मात्रै जिल्लाका केही स्थानमा २४ घण्टामा ११५.२ मिलिमिटरसम्म वर्षा मापन भएको थियो । १०० देखि २०० मिलिमिटरसम्मको २४ घण्टे वर्षालाई मौसम विज्ञानमा ‘धेरै भारी वर्षा’ मानिन्छ । त्यतिबेला नदी तथा खोलामा बाढीको जोखिम बढेपछि तटीय क्षेत्रका बासिन्दालाई सतर्क रहन भनिएको थियो।
यसले एउटा महत्वपूर्ण तथ्य देखाउँछ—जोखिम केवल वर्षाको कुल मात्रा कति भयो भन्नेमा होइन, वर्षा कति छोटो समयमा र कुन क्षेत्रमा केन्द्रित भयो भन्नेमा पनि निर्भर हुन्छ।
बडिगाडमा पानी बढ्दा अर्घाखाँचीले किन ध्यान दिने ?
बडिगाडको जलाधार र अर्घाखाँचीका स्थानीय नदी–खोलाको जलाधार एउटै नभए पनि एउटै मौसमी प्रणालीको प्रभावमा दुवै क्षेत्रमा पानी पर्न सक्छ । त्यसैले गुल्मीमा बडिगाडको जलसतह बढेको सूचना आउँदैमा अर्घाखाँचीमा पनि त्यही अनुपातमा बाढी आउँछ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन ।
तर एउटै मौसम प्रणालीले गुल्मी, अर्घाखाँची तथा आसपासका पहाडी क्षेत्रमा एकै समयमा वा क्रमिक रूपमा भारी वर्षा गराउन सक्ने सम्भावना भने जोखिम व्यवस्थापनका दृष्टिले महत्वपूर्ण छ। विभागले पनि नदी तथा खोला किनार, पहिरो जोखिम भएका भिराला भूभाग र डुबान हुनसक्ने क्षेत्रमा विशेष सावधानी अपनाउन आग्रह गरेको छ।
तटीय बस्तीमा के गर्ने ?
वर्षाको सम्भावना बढेको अवस्थामा खोलाको किनारमा घर भएका तथा खोला तर्नुपर्ने अवस्था रहेका नागरिकले विशेष सावधानी अपनाउनुपर्ने हुन्छ ।
- खोला तथा नदीको बहाव बढेको अवस्थामा तर्न वा जोखिम मोलेर पार गर्न खोज्नु हुँदैन ।
- रातको समयमा खोलाको अवस्था बुझ्न किनारतर्फ जाने काम नगर्नु उचित हुन्छ ।
- लगातार वर्षा भइरहेका बेला खोला सामान्य देखिए पनि माथिल्लो जलाधारमा पानी परिरहेको हुनसक्ने भएकाले सतर्क रहनुपर्छ ।
- पहिरोको जोखिम भएका बस्तीमा जमिन चिरा पर्ने, ढुंगा खस्ने, अस्वाभाविक आवाज आउने वा पानीको बहाव बदलिने संकेत देखिए तत्काल सुरक्षित स्थानतर्फ जानुपर्छ ।
- स्थानीय तह, जिल्ला प्रशासन, सुरक्षा निकाय तथा जल तथा मौसम विज्ञान विभागका सूचना नियमित हेर्नुपर्छ।
सरकारले पनि नदी तथा खोला किनार, पहिरो जोखिम भएका क्षेत्र र डुबान सम्भावित भूभागमा बसोबास गर्ने नागरिकलाई विशेष सावधानी अपनाउन आग्रह गरेको छ।
निष्कर्ष : प्रश्न ‘कति पानी’ मात्र होइन, ‘कहाँ र कति समयमा’ पनि
अर्घाखाँचीमा आगामी दिनमा ठ्याक्कै कति मिलिमिटर वर्षा हुन्छ भन्नेभन्दा अहिलेको प्राथमिक विषय वर्षा प्रणाली सक्रिय बन्दै गएको र त्यसबाट छोटो समयमा भारी वर्षा हुनसक्ने जोखिम हो ।
बंगालको खाडीमा विकसित न्यूनचापीय प्रणाली पश्चिम–उत्तरपश्चिमतर्फ सर्दै गरेको अवस्थामा लुम्बिनी प्रदेशमा समेत वर्षाको गतिविधि बढ्ने पूर्वानुमान छ । यस्तो अवस्थामा गुल्मीको बडिगाडमा पानीको सतह बढेको सूचनालाई अर्घाखाँचीका स्थानीय तह र तटीय क्षेत्रले पनि गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्ने देखिन्छ।
त्यसैले अहिलेको सन्देश स्पष्ट छ—वर्षाको मिलिमिटर गन्नुअघि जोखिम क्षेत्र पहिचान गरौँ, खोलाको अवस्था नियालौँ र आवश्यक परे सुरक्षित स्थानतर्फ सर्न ढिला नगरौँ।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागको आधिकारिक पूर्वानुमान र बाढी पूर्वसूचनालाई आधार बनाएर मात्रै थप निर्णय लिनु आवश्यक छ।
